Afganistan’da ev, manzaraya açılan bir vitrin değildir. Topraktan kalkar, avluya bakar, yazın damında uyunur. Kalın duvar bir süs değildir. Isının ve sınırın aletidir.
Nasıl kurulur
- 01
Duvarı iklim seçer
Kabil yaklaşık bin sekiz yüz metrededir. Kış sertleşir, yaz kurur, güneş batınca hava birden düşer. Ülke aynı zamanda deprem kuşağındadır. Eski duvar bu yüzden kalındır. Pahsa, dövülmüş topraktır. İnce bir beton kabuk, toprağın geceye bıraktığı serinliği taşımaz.
- 02
Ev sokağa değil, avluya bakar
Hayat içeridedir. Yüksek dış duvar tozu, rüzgârı ve bakışı keser. Misafir, aile avlusundan ayrı bir odaya alınır. Kırsalda buna kale-ev denir. Köşe kuleleri bir şato göstergesi değildir. Konutun sınırıdır.
- 03
Dam da bir odadır
Çatı düzdür. Yaz gecesi üstünde yatılır. Kiriş çoğunlukla kavaktır, örtüsü toprak sıvadır. Sıva her yıl yenilenir. Ev, teslim edilip biten bir eşya değildir. Mevsim, yapının bakım takvimidir.
- 04
Aynı ülkede birden fazla dil vardır
Herat tuğla ve sırlı çiniyle konuşur. Timurlu geometri cuma camisinde ve kalede durur. Doğuda, Nuristan’da ev çok katlıdır ve ahşaptır. Oyma direk, toprak avlunun dilinden ayrıdır. Bamyan yüksek bir vadidir: kavak, kerpiç, soğuk. Uçurumdaki oyuklar eski bir mirastır. Bugünün konut tarifi değildir.
- 05
Beton neyi unutuyor
Şehirler yakın zamanda beton karkasla yeniden kalktı. Merak edilen soru fiyat değildir. Eski duvar neden kalındı. Avlu neden boş bırakıldı. Dam neden düz tutuldu. Toprak ısıyı tutar. Donatısız kerpiç de, özensiz beton da depremde dağılır. Kalınlık bir nostalji değildi.